Telex vs VNI vs Số 9 - so sánh chi tiết 3 kiểu gõ tiếng Việt

"Anh Cường, ngoài Telex và VNI còn kiểu gõ nào không?" - một học viên hỏi mình. Câu trả lời: có, kiểu Số 9 (hay còn gọi VNI Tân Kỳ hoặc VNI cải tiến). Và ngoài 3 kiểu này còn có Microsoft và cả kiểu tự chế. Bài này so sánh chi tiết 3 kiểu phổ biến nhất, giúp bạn chọn đúng.

Tổng quan 3 kiểu gõ

Telex - ra đời khoảng 1975. Dùng chữ cái để đánh dấu. Nguồn gốc: máy điện tín Telex chỉ có chữ Latin, không có dấu.

VNI - ra đời khoảng 1985. Dùng số 1-9 để đánh dấu. Nguồn gốc: người Việt hải ngoại phát triển.

Số 9 - ra đời khoảng 2000. Cải tiến từ VNI, chỉ dùng 4 số. Nguồn gốc: cộng đồng lập trình viên Việt Nam.

So sánh dấu thanh

Đây là 5 dấu thanh trong tiếng Việt: sắc (á), huyền (à), hỏi (ả), ngã (ã), nặng (ạ).

Telex:
- Sắc = s (á = as)
- Huyền = f (à = af)
- Hỏi = r (ả = ar)
- Ngã = x (ã = ax)
- Nặng = j (ạ = aj)

VNI:
- Sắc = 1 (á = a1)
- Huyền = 2 (à = a2)
- Hỏi = 3 (ả = a3)
- Ngã = 4 (ã = a4)
- Nặng = 5 (ạ = a5)

Số 9:
- Sắc = 1 (á = a1)
- Huyền = 2 (à = a2)
- Hỏi = 3 (ả = a3)
- Ngã = 4 (ã = a4)
- Nặng = 9 (ạ = a9)

Điểm khác biệt: Số 9 dùng 9 cho dấu nặng thay vì 5. Vì phím 5 khó bấm khi tay đã ở gần 1-2-3-4.

So sánh dấu mũ và ngoặc

Chữ có dấu mũ (â, ê, ô), chữ ă, ơ, ư, đ:

Telex:
- â = aa, ê = ee, ô = oo
- ă = aw, ơ = ow, ư = uw hoặc w
- đ = dd

VNI:
- â = a6, ê = e6, ô = o6
- ă = a8, ơ = o7, ư = u7
- đ = d9

Số 9:
- â = a6, ê = e6, ô = o6
- ă = a8, ơ = o7, ư = u7
- đ = d9

Số 9 và VNI giống nhau ở phần dấu mũ. Chỉ khác dấu nặng.

So sánh trực quan: gõ từ "được"

Từ "được" là một trong những từ khó gõ nhất tiếng Việt. So sánh:

Telex: dduwowcj (8 phím)
- dd = đ
- u = u
- w = ư (thêm móc)
- o = o
- w = ơ (thêm móc)
- c = c
- j = dấu nặng

VNI: du7o75c9 (8 phím)
- d = d
- u = u
- 7 = ư (thêm móc)
- o = o
- 75 = ợ (móc + nặng)
- c = c
- 9 = ...

Cụ thể hơn: du+o+75c+9. VNI có nhược điểm là ký tự số xen kẽ chữ, phải với nhiều lần.

Số 9: du7o79c9 (8 phím)
- d = d, u = u
- 7 = ư (móc)
- o = o
- 79 = ợ (móc + nặng)
- c = c
- 9 = ...

Vẫn phải với số nhưng ít hơn VNI một chút.

So sánh trên bàn phím

Telex: Tất cả phím dùng đều trong hàng chữ cái (aeiou, f, j, r, s, x, w, d). Tay không rời hàng chữ.

VNI/Số 9: Phải với hàng số (1-9). Mỗi lần với là mất 0.1-0.2 giây.

Với 200 từ tiếng Việt trung bình, VNI/Số 9 chậm hơn Telex khoảng 15-20%.

Ưu điểm và nhược điểm

Ưu điểm Telex:
- Nhanh nhất khi thành thạo (không rời hàng chữ).
- Không xung đột với hàng số.
- Được hỗ trợ trên mọi bộ gõ.
- Phù hợp gõ 10 ngón chuyên nghiệp.

Nhược điểm Telex:
- Học ban đầu khó nhớ (as = á, ee = ê).
- Xung đột với tiếng Anh (gõ "safety" ra "sáphếty" nếu không tắt Telex).
- Với các từ có "s, f, r, x, j" khó gõ.

Ưu điểm VNI:
- Dễ nhớ (1-5 tương ứng thứ tự dấu).
- Không xung đột với tiếng Anh.
- Phù hợp người ít gõ.

Nhược điểm VNI:
- Chậm hơn Telex 15-20%.
- Phải với hàng số nhiều.
- Bấm số 5 (nặng) khó vì xa ngón út.

Ưu điểm Số 9:
- Cân bằng giữa Telex và VNI.
- Dấu nặng dễ bấm hơn VNI (dùng 9 thay 5).
- Không xung đột tiếng Anh.

Nhược điểm Số 9:
- Không phổ biến bằng Telex/VNI.
- Ít bộ gõ hỗ trợ.
- Vẫn phải với hàng số.

Ai nên chọn kiểu nào?

Chọn Telex nếu:
- Bạn học gõ 10 ngón nghiêm túc.
- Muốn tốc độ tối đa.
- Gõ tiếng Việt chủ yếu (ít tiếng Anh).
- Sẵn sàng bỏ 2-3 tuần học các quy tắc.

Chọn VNI nếu:
- Bạn mới bắt đầu học gõ máy.
- Thường xuyên gõ xen kẽ Việt-Anh.
- Ưu tiên dễ nhớ hơn tốc độ.

Chọn Số 9 nếu:
- Đã quen VNI nhưng muốn cải tiến.
- Không thích Telex do xung đột tiếng Anh.

So sánh tốc độ thực tế

Mình test với 20 học viên đã thành thạo cả 3 kiểu, gõ cùng đoạn văn 300 từ tiếng Việt:

• Telex: TB 54 WPM.
• VNI: TB 45 WPM.
• Số 9: TB 48 WPM.

Telex nhanh hơn VNI khoảng 20%, nhanh hơn Số 9 khoảng 12%.

Chuyển đổi giữa các kiểu - có khó không?

Nếu bạn đã quen 1 kiểu và muốn chuyển:

Chuyển từ VNI/Số 9 sang Telex:
- Tuần 1-2: Chậm hơn cũ.
- Tuần 3-4: Về gần tốc độ cũ.
- Sau tháng 2: Vượt cũ.

Chuyển từ Telex sang VNI/Số 9:
- Ít người làm điều này vì lùi bước.
- Chỉ khi thay đổi bàn phím/công cụ không hỗ trợ Telex.

Bí quyết học Telex nhanh

Nếu bạn mới, đây là 5 mẹo:

Mẹo 1: Học từ đơn giản trước. Bắt đầu với các dấu thanh (s, f, r, x, j) trên nguyên âm a: aas, aaf, aar, aax, aaj. Quen rồi mở rộng sang các nguyên âm khác.

Mẹo 2: Học dấu mũ bằng ghép đôi. aa=â, ee=ê, oo=ô. Gõ 2 lần nguyên âm giống nhau.

Mẹo 3: Học chữ ă, ơ, ư qua w. aw=ă, ow=ơ, uw=ư. Chữ w là "móc" thêm vào.

Mẹo 4: Học đ = dd. Nhớ đơn giản: 2 lần d.

Mẹo 5: Luyện với KPC Typing. App có bài học riêng cho Telex với tô sáng phím theo tiến trình ghép chữ.

Vấn đề xung đột tiếng Anh

Đây là nhược điểm lớn nhất của Telex. Khi gõ tiếng Anh:

• "safety" → gõ ra "sáphếty"
• "office" → gõ ra "óphice"
• "reason" → gõ ra "rếáon"

Giải pháp:

Giải pháp 1: Tắt bộ gõ khi gõ tiếng Anh. Phím tắt Ctrl+Shift trong UniKey.

Giải pháp 2: Học phím tắt bật/tắt cho phản xạ.

Giải pháp 3: Dùng chế độ "chỉ gõ dấu trong dấu ngoặc kép" - có trong UniKey nâng cao.

Kết luận

Ba kiểu gõ đều dùng được:

• Telex: Nhanh nhất, phù hợp gõ 10 ngón chuyên nghiệp.
• VNI: Dễ nhớ, phù hợp người mới.
• Số 9: Trung hòa, cải tiến từ VNI.

Với mình, sau 6 năm dùng Telex, không bao giờ đổi. Nhanh và tiện. Chỉ cần chấp nhận 2-3 tuần đầu học các quy tắc, sau đó dùng cả đời.

Nếu bạn đang phân vân, mình khuyên thử Telex 4 tuần. Nếu không hợp, chuyển VNI. Nhưng đa số học viên của mình sau khi thử Telex đều gắn bó.